„Sarmatyzm” to pojęcie niewątpliwe ważne dla kultury polskiej, a jednocześnie trudne do zdefiniowania. Funkcjonuje ono w co najmniej dwóch dyskursach – akademickim i publicystycznym – między którymi granice wydają się czasem nader płynne. Celem książki jest próba stworzenia syntetycznej narracji o historii „sarmatyzmu” (rozumianego jako słowo i pojęcie) oraz wykazanie w niej zarówno ciągłości, jak i cezur. Monografia stanowi odpowiedź na pytania: jaką rolę pełnił „sarmatyzm” w dyskursach historycznych? Jak rozumiano ten termin i jakie idee się pod nim kryły? Jakie są punkty wspólne, a jakie różnice pomiędzy poszczególnymi dyskursami o „sarmatyzmie”? Które elementy pola semantycznego tego określenia utrzymały się najdłużej? Kto i w jakim perswazyjnym celu posługiwał się „sarmatyzmem”? Na ile „sarmatyzm” jest pojęciem fundacyjnym dla współczesnej idei polskości?

Dla odpowiedzi na powyższe pytania najważniejsze jest dostrzeżenie, że „sarmatyzmem” nie posługiwano się zawsze w ten sam sposób; może najdonioślejszą, ale też najbardziej zauważalną zmianą było przejście tego słowa z dyskursu publicystycznego, w którym używano go w XVIII wieku, do słownika normatywnych pojęć opisujących kulturę i historię Polski w dyskursie nauk humanistycznych. Pomniejszych przesunięć znaczeniowych w historii analizowanego terminu było bardzo wiele. Niektóre sposoby użycia „sarmatyzmu” na jakiś czas zamierały (zresztą sama frekwencja występowania tego słowa w polszczyźnie także bywała różna), by powrócić niespodziewanie po wielu latach. Większość tych zmian – jeśli nie wszystkie – da się z poznawczą korzyścią odnieść do szerszych procesów historycznych wpływających na kulturę polską i, w mniejszym stopniu, inne kultury etniczne dawnej Rzeczypospolitej.

Pojęcie „sarmatyzmu” jest jednocześnie częścią historii tożsamości polskiej kluczową w analizie głównych nurtów polskiego dyskursu akademickiego oraz publicystycznego XX i początku XXI wieku, ponieważ w takim właśnie kontekście najczęściej używało się i używa nadal tego słowa, niezależnie od tego, czy przypisuje mu się konotacje pozytywne, czy negatywne. Może to być ta część polskości (dawnej lub współczesnej), od której należy się odciąć, polskość chorobliwa i wynaturzona, albo wręcz przeciwnie – polskość pierwotna, zdrowa, prawdziwa. Każde językowe użycie „sarmatyzmu” wytwarza bowiem (albo przynajmniej reprodukuje) jakiś obraz polskości, niekoniecznie nawet dawnej czy szlacheckiej, uzależniony od dyskursywnych celów i politycznych okoliczności.